İz Bırakanlar

Gazi Muhammed’in ölümünden sonra onun yerine geçen İmam Hamzat, 1789 yılında Dağıstan’ın Gotsat köyünde doğdu. Annesi, Avar prensi İskender’le evlenmişti.

Gürcüce, Arapça ve Farsçayı öğrendi. Gazi Muhammed’le Şeyh Cemaleddin Kumuki’nin telkinleriyle mürit oldu. Gazi Molla’nın emrinde çalıştı. 1831-1832 yıllarındaki Çar Kalesi savunmasında Ruslara tutsak düştü. Gazi Kumuk Hanı Arslan Han’ın kefaletiyle serbest bırakıldı. Arslan Han’ın telkinleriyle Avar hanlarına düşman kesildi. 1832 yılında Gazi Muhammed’in ölümü üzerine imam seçildi.

Dağıstan’ın bu ikinci imamı, tam bir idealist ve son derece sert icraatların sahibiydi.

43 yaşında imam olan Hamzat Beg’in ilk icraatı istiklalin önünde bir çıban başı gibi duran Rus sempatizanı Avar Hanı Bahu Bike’nin saltanatına son vererek, Gazi Muhammed’in ruhunu şadetmek oldu. Avar Hanlığı merkezi Hunzah’ı ele geçiren İmam Hamzat, Bahu Bike’yi, sonradan oğulları Prens Nutsal ve Umma’yı öldürttü. Kardeşleri Prens Bulaç’ı da İmam Şamil öldürtecekti. Bahu Bike, Avar Hanı Umma Han’ın karısıydı ve daha sonra idareyi ele geçirmişti.

Gimri’de aldığı yaraları iyileşmiş olan Şamil ise, İmam Hamzat’ın yanıbaşında yeraldı.

Hamzat, isyanın fedaisi ve imamı, Şamil ise bu hürriyet davasının ruhuydu.

Hiçbir tedbiri elden bırakmayan Şamil, İmam Hamzat’a Hotzat’ı merkez yapmasını tavsiye etti, fakat bunu kabul ettiremedi.

İmam’a suikast

1835 yılı Eylül’ün 19. Cuma günü İmam’a suikast girişimi haber verilerek, gerekli tedbirler alınması istendi ama, “Ölüm meleği benim canımı almak için yanıma geldiği vakit, onun elini durdurabilir misiniz? Tanrının takdirine karşı durulmaz. Eğer bugün ölmem emir ve takdir olunmuşsa, hiç çaresiz bugün öleceğim” diyerek hiçbir öneriyi kabul etmedi. Fakat ısrarlar karşısında, “Madem ki ısrar ediyorsunuz, o halde emir veriniz, camiye herkes burkasız ‘yamçısız’ olarak girip namazlarını öyle kılsınlar” dedi.

Bu emir hemen halka duyuruldu ve herkes yamçısız Cuma için camiye gelmeye başladı. İmam, naip ve muhafızlardan 10 kişi ile camiye gelmiş, o sırada burkayla gelip camiye bir grup oluşturan İmam, “Camiye burkayla gelinmeyecek dendiği halde neden böyle geldiniz” derken Hacı Murat’ın ağabeyi Osman, tabancasındaki bütün mermileri İmam’ın üzerine boşalttı. Oradaki bir mürit de, Osman’ın başını anında uçurdu. Böylece Hamzat’ın imamlığı iki yıl sürmüş oldu.

Şamil’in intikamı

Bahu Bike’nin çocuklarının süt kardeşi olan Hacı Murad ve Osman’ın tertiplediği bu kanlı suikast hadisesinden çok geçmeden, bu sefer de Rus taraftarı Hunzah halkı ayaklanarak, İmam taraftarlarına karşı büyük bir katliam başlattı. Olaydan haberdar olan Şamil, bütün kuvvetleriyle Hunzah’a yürüyerek, katliama katılanları ağır bir şekilde cezalandırdı ve Hotzat avulundaki imamlık hazinesini kurtardı.

Suikast olayında büyük rol oynayan Hacı Murad, Çar generallerinin takdirlerini kazanarak Tiflis’te rütbe, nişan ve bol para ile ödüllendirildi.

Yararlanılan kaynak: Kafkasya’nın Kurtuluş Mücadelesi. Cafer Barlas. Kitabevi 1992. İst.

MARTIN BRAND

(Almanca aslından çeviren Mustafa Naç*)

1832 yılında Ruslar Gimri’ye saldırdılar. Bu saldırıda Gazi Molla şehid düştü. Zaten koskoca aulda iki kişiden

başka hiç kimse bu saldırıdan kurtulamadı. Bu iki erkekten birisi, aynı zamanda Gazi Molla’nın da yardımcısı ve ikisene sonra imam o olacak olan Şamil adında genç bir adamdı.

Bir Rus subayı, bu saldırıyı şöyle anlatıyor:

“Gece karanlıktı. Yanan bir çatının aydınlığında Şamil, bir evin girişinde bize göre yüksek bir yerde öylece duruyordu. Bir devi andıran vücuduyla bu adam öyle sakin bir şekilde duruyordu ki, sanki iyice nişan alabilmemizi bekliyordu. Aniden yırtıcı bir hayvan gibi sıra halinde durup kendisine ateş edenlerin üzerine atladı ve sol eliyle kılıcını çekip üç askerimizi birden yere serdi. Fakat dördüncü askerimiz, kılıcını Şamil’in göğsünün ta derinliklerine batırdı. O an Şamil’in yüzü hiçbir duygu göstermiyordu. Göğsünden kılıcı çıkartıp bunu yapan askeri de yere serdi. Sonra bir insanın asla beceremeyeceği bir sıçrayışla gecenin içine kayboldu.Hepimiz çok şaşırmıştık.”

Ruslar bu kaçışa pek bir ehemmiyet vermemişlerdi ve Gimri’nin alınmasıyla Kafkasya’yı fethettiklerini düşünüyorlardı. Çeçenlerde ise bu kaçış büyük bir etki yaptı ve böylece “Şamil Efsanesi”nin ilk taşı konmuş oldu.

Şamil, kendisinden önce hiçbir kimsenin yapamadığı bir şey yapmıştı: Çeçen ve Dağıstan halklarını birleştirerek bir imamlık kurup, bir despot gibi hüküm sürdü.

Özellikle Kafkas dağlarının korumasından pek faydalanamayan bazı halklar ona tabi olmakta tereddüt ediyorlardı. Bu kabilelere karşı her türlü imkanlarla mücadele etti.

F. Nansen’in kitabından uzunca bir alıntı bu konu hakkında daha iyi fikir veriyor:

“Şamil’in karakteri, tarzı ve insanlara karşı tavırları şu olayda kendini net bir şekilde gösteriyor:

Şamil, Dağıstan’daki savaşlar esnasında Çeçenistan’ı fazla koruyamamıştı. Dağlarda ve düzlüklerde yaşayan Çeçenler Rus baskınlardan her zamankinden daha fazla zarar görüyorlardı.

Bu çaresizlik içinde Şamil’in Dargo’daki karargahına dört elçi göndermişlerdi. 

İstekleri ise, ya onları daha iyi koruması, yada Ruslarla barış antlaşması için izin vermesi idi. Fakat bu dört elçi bu teklifi fanatik imamın kendisine söylemeye cesaret edemiyorlardı, çünkü bu hareket, hayatlarına mal olabilirdi. 

Şamil’in annesine gidip ondan isteklerini Şamil’e bildirmesini istediler. Şamil, annesine karşı çok şefkatli idi ve onu çok seviyordu. Fakat bu sevgi bile onun bu konudaki sertliğinden bir şey eksiltmedi. Gelen elçilerin 

öldürülmesi, yada gözlerinin oyulması, yada ellerinin veya başka bir uzuvlarının kesilmesi – ki bu tür cezaları daha önce vermişti – gibi kötü sonuçlar getirebileceğini düşünüyordu. Halkına, Çeçenlerin bu isteklerini bildirdi. Ve Peygamber, emrini bizzat kendisine bildireceği vakte kadar oruç ve ibadet ederek inzivaya çekileceğini duyurdu.

Ve mescide girip arkasından kapıyı kapattı. Şeyhin müridleri ise zikirlerini mescidin önünde yapıp, ibadetlerini şeyhin ibadetleriyle birleştiriyorlardı. Üç gün üç gece boyunca kapılar açılmadı. Dışarıdakiler oruç ve zikirden bitap düşmüşlerdi ve büyük bir heyecanla şeyhin çıkmasını bekliyorlardı. Nihayet kapı açıldı ve Şeyh gözüktü. 

Yüzü bembeyaz olmuştu ve gözleri kan çanağına dönüşmüştü. İki mollayla beraber mescidin damına çıktı ve annesini yanına getirmelerini emretti. 

“Çardra” denilen beyaz örtüsüne bürünmüş bir vaziyette mollalar annesini getirdiler.

Ağır adımlarla şeyhin yanına vardı. Şamil ona hiçbir şey söylemeden dakikalarca baktı. Sonra gözlerini göğe çevirip her taraftan duyulan bir sesle: 

“Ey büyük Peygamber! Senin emirlerin kutsaldır. Senin adil kararın herkese bir uyarı olsun.”

Sonra halka dönüp:

“Sözünden dönen Çeçenler, Ruslara boyun eğsinler. Onlara utanç olarak elçi göndermiş olmaları yeter. 

Bana söylemekten korktular ve güçsüz annemi alet ettiler. Ve görün işte! Sizin ibadetlerinizle birlikte üç gün boyunca bende ibadet ettim ve oruç tuttum. Ve benim bu münasebetsiz soruma olan cevap bizzat Peygamber tarafından geldi ve beni bir yıldırım gibi çarptı: Çünkü Allah’ın isteğidir ki, bana Çeçenlerin isteğini ilk açıklayan kişi, 100 kırbaç cezasına çarptırılacaktır. Ve bunu bana ilk söyleyen – annemdi!” Şamil’in işaretiyle zavallı yaşlı kadının üzerinden çardrasını yırttılar ve kırbaçla ona vurmaya başladılar. Korku ve hayranlık dolu bir uğultu koptu halk arasında. Beşinci darbeden sonra kadıncağız bayıldı. Şamil bile acıdan kendinden geçmiş bir vaziyette annesinin ayaklarına düştü. Bu sahne çok etkileyici idi ve bunu görenler ağlayarak annesi için af diliyorlardı. Birkaç saniye sonra Şamil ayağı kalktı. Yüzünde biraz önceki duygusallıktan eser kalmamıştı. Bir defa daha gözlerini semaya çevirip kabir ciddiyetiyle şöyle dedi:

“La İlahe İllallah, Muhammedurrasulullah!

Ey Cennet Ehli! Benim yalvarmalarım duyuldu ve bu cezanın geri kalan kısmını çekme isteğim kabul edildi. Ben bu kabulü büyük bir neşeyle karşılıyorum ve bunu, bana verilmiş en büyük bir hediye olarak kabul ediyorum! Allah’a sonsuz hamd olsun ki, imtihanı başarıyla kazandım.”

Gülümseyen dudaklarla üzerindeki kızıl cübbesini çıkarıp sırtını açtı ve iki müridine ağır Nogay kırbaçlarını verdi ve şöyle buyurdu: “Peygamberin emrinde gevşek davranıp hafif vuranı bizzat kendi ellerimle öldüreceğim!”

Hiçbir tepki vermeden 95 kırbaç darbesini karşıladı ve yine hiç bir şey olmamış gibi cübbesini giyip, şok olmuş kalabalığa dönerek: “Annemin acı çekmesine sebep olan o lanetli köpekler neredeler?” Zavallılar elçiler, sürüklene sürüklene getirilip ayaklarına serildiler. Başlarına gelecekler, yani İmam’ın onları öldüreceğinden hiç kimsenin şüphesi kalmamıştı artık. Fakat beklenilenin aksine, Şeyh onları kaldırıp: “Artık yurtlarınıza dönün ve oradakilere cevap olarak burada şahit olduklarınızı anlatın.” dedi.

Bu olayda karşımıza çıkan, sadece iyi bir oyuncu olan Şamil değil, o aynı zamanda kitleleri harekete geçirebilen bir karakterdi. Bu mükemmel derecede tasarlanmış oyun, hemen inanan dağlı haklar arasında derin bir etki uyandırması gerekiyordu.

(Nansen, bu çok şahitli olayı tasarlanmış bir tezgah olduğunu düşünüyor. Çevirmenin notu).”

Nansen’in kitabından alıntı burada bitiyor. Şamil, iktidarının en yüksek olduğu 1849 yılında 20,000 askeri vardı.

Onun karşısındaki Rus asker sayısı ise 280,000 idi. Bu orantısızlığa rağmen Şamil, Rus ordusu karşısında çok parlak zaferle kazanmıştı ve Rus askerlerinden on binlercesini öldürmüştü. Kısa bir zaman için Vladikafkas ve Gürcistan’ın başkenti Tiflis şehirleri arasındaki Ruslar için çok önemli bağlantı yolunu da ele geçirmişti.

Hatta Tiflis’e şaşırtma bir saldırı bile yapabilmişti. Rusya’nın Kafkasya’da nasıl bir direnişle karşılaştığını şu gerçek daha iyi gösteriyor: Rusya bazen bütün bütçesinin altıda birini sadece bu savaş için harcıyordu.

Paris barışı, aynı vakitlerde devam eden ve bir çok Rus ordusunu da bağlayan Kırım savaşını bitirmişti.

Yine aynı vakitte, yani 1856 yılında Prens Baryatinski, Kafkaya’daki ordularının başına geçmişti.

Prens Baryatinski, Çeçenler’e karşı dağlarda hiçbir şansı olmadığını biliyordu ve böylece onlarla açık arazilerde savaşabilmek için dev kayın ormanlarını yok etmek amacıyla 100,000 kişilik bir ordu hazırladı.

1859 yılında Şamil, Gunib Aulu’nda kıstırılmış ve teslim olmaya zorlanmıştı. Ailesiyle birlikte kuzeye götürüldü ve Moskova’da Çar 2. Aleksander tarafından büyük bir hayranlıkla ve iltifatlarla karşılandı. Bir yemek esnasında Şamil’i seyreden Çar, herkesin duyabileceği bir sesle:”Korkarım İmam bu gidişle bizi de yiyecek!” dedi.

Şamil pek oralı olmadan şöyle cevap verdi: “Hiç korkmayın, sizi yemeyeceğim, çünkü dinimizde domuz eti yemek yasaktır.”

Şamil oradan Moskova’nın güney batısına, Kaluga’ya götürüldü. Orda Rus devletinin himayesi altında üç hanımı ve çocuklarıyla birlikte kalmaya başladı. Rus izniyle 1870 yılında Mekke’ye göç etti. 1874 yılında, o çok sevdiği Peygamberini ziyareti esnasında Medine’de vefat etti. Kabri, Cennet-ül Baki denilen Medine’deki mezarlıktadır.

*Mustafa Naç: Kafkas Vakfı Yönetim Kurulu Üyesi

Kuzey Kafkasya’da ilk ulusal birliğin kurucusu olan İmam Mansur, İslâm dininin kurallarına göre yeni bir devlet düzeninin kurulması için mücadele verdi.

“Müridizm” ve “Gazavat” fikrinin mimarı Çeçen asıllı bu liderin asıl adı Uşurma’dır. 1748′de Sunc Irmağı’nın yanındaki Aldı köyünde, ailesinin ikinci çocuğu olarak doğdu. Küçük yaşlarda çobanlık yaptı ve daha sonra Dağıstan’daki bilginlerinden öğrenim gördü.

Yurduna dönüşünde camilerde imamlık yapmaya başladı. Çevresinde çok sevilen İmam Mansur, Katerina’nın, Deli Petro’nun vasiyetleri arasında yeralan “güneye doğru yayılma” planlarını tatbik edeceği bir dönemde ortaya çıktı. Kafkasya’yı yavaş yavaş sarmaya başlayan Rus tehlikesinin büyüdüğünü gören Mansur, cami cami dolaşarak vaazlar verdi.

Ünü ve etkisi kısa zamanda yayılan Mansur, 1783 yılında 61 yaşında olduğu halde yayınladığı bildirilerle Ruslara karşı cihat ilan etti. Konuşma gücü ve inandırıcılığıyla kısa zamanda tüm Kuzey Kafkasya’da büyük bir hareket başlattı.

Dağıstanlılarla birlikte dünya Müslümanlarını Ruslara karşı harekete geçmeye davet eden İmam Mansur, kendisine katılan 10 bin kişilik bir kuvvetle Rusları Terek nehrinin ötesine atmaya muvaffak oldu.

1786′de Küçük Kabarday Bölgesi’ni işgalden kurtardı. Bu arada Çerkesleri teşkilatlandırmak için büyük çaba sarfetti.

Rus kuvvetleri 1791 haziranında General Gudaviç komutasında 2 tümen, 54 süvari bölüğü, 2 Kazak alayı, 150 top, sayısız cephane ile Anapa’yı aldı. Ağır yaralı halde Ruslara tutsak düşen İmam, Schlüsselburg kalesi zindanına kapatıldı.

Sürekli zincire vurularak işkence altında tutulan Kafkas Gazavatı’nın bu büyük önderi, 13 Nisan 1794 günü idam edildi.

İmam Mansur’un 1783′de başlayan imamlığı 1791 yılına kadar 8 yıl sürdü.

Yararlanılan kaynak: Kafkasya’nın Kurtuluş Mücadelesi. Cafer Barlas. Kitabevi 1992. İst.